Chết là như thế nào? Khoa học trấn an về những trải nghiệm cận tử

Hình ảnh: Le.Blue

Những nghiên cứu mới về những khoảnh khắc cuối cùng của bộ não có thể giúp giải mã những thị kiến xuất hiện ở ranh giới giữa sự sống và cái chết.

Bác sĩ Peter Fenwick là một bác sĩ chuyên khoa tâm thần – thần kinh, giảng dạy tâm lý học đại cương của vào những năm 1990. Một trong những chủ đề ông giảng dạy là “trải nghiệm cận tử” (near-death experiences – NDE). Ban đầu vốn là một người hoài nghi, ông cho biết hiện nay đã có những bằng chứng rất thuyết phục cho thấy nhiều người ở ngưỡng cửa tử thần có thể nhớ lại việc họ nhìn thấy chính mình từ phía trên.

Bác sĩ Peter Fenwick còn cho biết rằng một số người kể rằng họ chứng kiến những sự việc xảy ra ở những khu vực khác trong bệnh viện – những điều mà họ không thể nào nhìn thấy nếu ý thức của họ không bằng cách nào đó tách khỏi cơ thể vật lý.

Kể từ đó, đã có rất nhiều nghiên cứu tiếp tục khám phá trải nghiệm cận tử (NDE) – những hiện tượng như cảm giác tách khỏi cơ thể, những mặc khải mang tính tâm linh và những cảm xúc mãnh liệt được những người từng cận kề cái chết nhưng sống sót thuật lại.

Hiện tượng này có thể phổ biến đến đáng kinh ngạc: một cuộc khảo sát gần đây cho thấy 15% bệnh nhân trong các khoa hồi sức tích cực từng trải qua một trải nghiệm cận tử.

Tuy nhiên, NDE hoàn toàn không phải là một hiện tượng mới. Học giả Gregory Shushan đã sưu tầm các ghi chép về NDE xuyên suốt lịch sử và nhiều nền văn hóa khác nhau, tìm thấy vô số ví dụ, từ Trung Quốc thế kỷ VII trước Công nguyên cho đến Ghana thế kỷ XIX.

Bức tranh Ascent of the Blessed (Sự thăng thiên của những người được chúc phúc) của họa sĩ Hieronymus Bosch vào thế kỷ XVI được nhiều người xem là một sự khắc họa trực quan về trải nghiệm cận tử.

Khái niệm này thực sự được biết đến rộng rãi từ thế kỷ XIX khi nhà địa chất người Thụy Sĩ Albert von St Gallen Heim thu thập những câu chuyện của các nhà leo núi từng suýt mất mạng.

Sau đó, nhà tâm lý học người Mỹ Raymond Moody đã phổ biến khái niệm NDE qua cuốn sách Life After Life (1975). Vào thời điểm đó, bác sĩ Fenwick từng bác bỏ cuốn sách này và gọi nó là “những lời lẽ tâm lý học viển vông”, cho đến khi chính những cuộc gặp gỡ với các nhân chứng từng trải qua NDE khiến ông thay đổi quan điểm.

Nói cách khác, hiện đã có rất nhiều trường hợp NDE được ghi nhận. Và nhiều trường hợp trong số đó vẫn tiếp tục làm các nhà khoa học bối rối, đồng thời đặt ra những câu hỏi sâu sắc về bản chất của ý thức và của chính sự sống.

Chúng ta có nên tin tất cả những lời kể ấy không? Phản ứng của tôi từ trước đến nay vẫn là sự hoài nghi xen lẫn kinh ngạc. Thật khó để lắng nghe những câu chuyện của những người từng trải qua những trải nghiệm ấy mà không cảm thấy xúc động.

Chẳng hạn, Leanda Pringle ở bang Connecticut đã trải qua một NDE cách đây hơn 15 năm do bị nhiễm trùng cả hai quả thận. Cô cảm thấy mình lơ lửng phía trên cơ thể và đồng thời có cảm giác vừa hiện diện ở khắp mọi nơi, vừa chẳng ở đâu cả.

“Tôi không hề biết mình đã trôi nổi trong khoảng không vô tận ấy bao lâu trước khi bắt đầu cảm nhận được một sự hiện diện,” cô kể với tôi. “Khi sự hiện diện ấy đến gần hơn, tôi bắt đầu cảm nhận một niềm hạnh phúc vô cùng mãnh liệt. Đó là cảm giác vượt xa bất cứ điều gì tôi từng trải nghiệm trong đời. Thật khó để diễn tả bằng lời. Nó giống như tôi hòa quyện với sự hiện diện ấy, nhưng đồng thời cũng có cảm giác như đang được ôm ấp.”

Tommy McDowell, một cựu quân nhân ở bang Texas, phải thở máy suốt bảy ngày sau khi bị suy đa cơ quan do nhiễm trùng huyết. Trong thời gian đó, ông đã trải qua một NDE với cảm nhận mãnh liệt về sự thiện hảo.

“Đó là một sự hiện diện đầy biến đổi của bình an, an ủi, thanh thản, tình yêu và cảm giác được trở về nhà,” ông nói. “Tôi không còn bối rối nữa. Tôi cũng không còn cô đơn nữa.” Ông còn nhìn thấy một đám mây ánh sáng kết tinh đang mời gọi mình tiến đến. Khi bước vào đó, “tôi cảm thấy mọi chấn thương, nuối tiếc và mất mát chất chứa bấy lâu như được gột rửa khỏi lưng và vai mình.”

Suy ngẫm về điều đã xảy ra, Tommy nói: “Tôi đã cảm nghiệm được sự hiện diện của Thiên Chúa. Điều đó thật choáng ngợp và diễn ra theo cách mà tôi đơn giản không có đủ ngôn từ để diễn tả trọn vẹn.”

Leanda cũng chia sẻ một cách tương tự: “Trong tâm trí tôi không hề có chút nghi ngờ nào rằng mình đã đi đến ‘phía bên kia’, hòa nhập và trò chuyện với Đấng Tạo Hóa của muôn loài. Tôi trở về mang theo một phần nhỏ của tình yêu vô điều kiện ấy, và tình yêu đó chưa bao giờ rời bỏ tôi.”

Những tia sáng cuối cùng của sự sống

Các nghiên cứu cho thấy những người sống sót sau trải nghiệm cận tử (NDE) thường lưu giữ những ký ức vô cùng mạnh mẽ và sống động về những gì họ đã trải qua. Nhiều người cho biết trải nghiệm ấy đã làm thay đổi căn bản con người họ, đặc biệt là cách họ nhìn nhận về cái chết. Nguồn minh họa: Le.Blue

Cho đến nay, các nhà khoa học đã thu thập hàng nghìn lời chứng tương tự từ những người từng trải qua trải nghiệm cận tử. Những lời kể này thường có nhiều yếu tố lặp đi lặp lại, như cảm giác rời khỏi cơ thể, nhìn thấy một luồng ánh sáng rực rỡ, đi qua một đường hầm, hồi tưởng toàn bộ cuộc đời và cảm nhận một sự bình an, thanh thản sâu sắc.

Dĩ nhiên, đối với nhiều nhà khoa học thần kinh, trải nghiệm cận tử tiết lộ ít hơn về thế giới siêu nhiên và nhiều hơn về cơ chế hoạt động vô cùng phức tạp của bộ não.

Thực vậy, một số nhà thần kinh học cho rằng phần lớn những trải nghiệm chủ quan đầy mãnh liệt này có thể được giải thích bằng những biến đổi thần kinh – sinh học dữ dội xảy ra khi não bộ tiến gần đến thời điểm tử vong. Và họ có những nghiên cứu để củng cố lập luận đó.

Năm 2024, các nhà nghiên cứu tại Đại học Michigan đã công bố một phát hiện mang tính đột phá sau khi phân tích các bản ghi hoạt động não của bốn bệnh nhân đang trong giai đoạn hấp hối.

Các bệnh nhân này đều đang được duy trì sự sống bằng máy móc, và hoạt động não của họ được ghi lại bằng điện não đồ (EEG) – kỹ thuật theo dõi hoạt động điện của não thông qua các điện cực gắn trên da đầu.

Dưới sự dẫn dắt của Tiến sĩ Jimo Borjigin, nhóm nghiên cứu đã ghi nhận một hiện tượng đáng chú ý: ở hai trong số bốn bệnh nhân, hoạt động của não tăng vọt ngay sau khi thân nhân đồng ý ngừng các biện pháp duy trì sự sống.

Trước đó, hiện tượng hoạt động não tăng mạnh vào thời điểm cuối đời như vậy chỉ mới được quan sát trong các nghiên cứu trên chuột. Đây là bằng chứng đầu tiên cho thấy hiện tượng này cũng có thể xảy ra ở con người.

Sự gia tăng hoạt động được ghi nhận chủ yếu nằm trong dải sóng gamma – loại sóng não vốn thường gắn liền với ý thức. Hoạt động này tập trung tại vùng tiếp giáp giữa thùy thái dương và thùy đỉnh (ở gần phía sau não), những vùng thần kinh quan trọng được cho là có vai trò trong quá trình xử lý ý thức.

Các nhà nghiên cứu cũng phát hiện bằng chứng cho thấy sự kết nối gia tăng với vỏ não trước trán (prefrontal cortex) – một khu vực quan trọng khác liên quan đến ý thức và khả năng ra quyết định.

Nhóm nghiên cứu kết luận: "Nghiên cứu này cho thấy một cách mạnh mẽ rằng bộ não con người trong quá trình hấp hối vẫn có thể được hoạt hóa."

Tiến sĩ Charlotte Martial, nhà nghiên cứu về trải nghiệm cận tử và chuyên gia tâm lý thần kinh thuộc Nhóm Nghiên cứu Hôn mê (Coma Science Group) của Đại học Liège (Bỉ), không tham gia vào công trình này. Tuy nhiên, bà nhận định đây là một nghiên cứu "cực kỳ hấp dẫn", đồng thời xem đây là bước tiến mới nhất trong việc kết nối các nghiên cứu về bộ não lúc cận tử với các nghiên cứu về trải nghiệm cận tử.

Bà nói: "Mối liên hệ này có ý nghĩa hết sức quan trọng, bởi sự gia tăng hoạt động chức năng được quan sát thấy có thể giải thích cho những trải nghiệm chủ quan sống động và phức tạp mà nhiều người thuật lại trong các biến cố cận tử."

Tuy vậy, bà cũng nhấn mạnh cần phải thận trọng trong việc diễn giải kết quả, bởi những bệnh nhân trong nghiên cứu này đều không sống sót và vì thế không thể kể lại họ đã trải qua điều gì. Thậm chí, có thể họ chưa hề trải qua một trải nghiệm cận tử đúng nghĩa – và hiện nay chúng ta đơn giản là chưa thể biết được điều đó.

Sự giải phóng ồ ạt các chất hóa học

Các nhà nghiên cứu cho rằng động vật có thể mang lại những hiểu biết quan trọng về trải nghiệm cận tử (NDE), mặc dù chúng không thể kể lại những gì đã trải qua.

Các thí nghiệm trên chuột cho thấy khi não bị thiếu oxy nghiêm trọng (tương tự tình trạng xảy ra khi con người bị ngừng tim), não giải phóng một lượng lớn các chất dẫn truyền thần kinh như adenosine, dopamine, norepinephrine, GABA, glutamate và aspartate. Đặc biệt, nồng độ serotonin tăng rất mạnh, có thể đạt khoảng 20 lần mức bình thường chỉ trong vài phút.

Vì những chất dẫn truyền thần kinh này có vai trò quan trọng trong việc điều hòa cảm xúc, ý thức và các trạng thái giống như giấc mơ, các nhà khoa học cho rằng sự bùng phát hóa học này có thể góp phần tạo nên những trải nghiệm rất sống động mà nhiều người kể lại sau khi trải qua NDE.

Một nguồn bằng chứng khác đến từ các nghiên cứu về chất thức thần như LSD, psilocybin (hoạt chất gây ảo giác trong "nấm ma thuật") và DMT. Những chất này tác động lên các thụ thể của các chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt là serotonin, và có thể tạo ra những trải nghiệm mang nhiều nét tương đồng với trải nghiệm cận tử.

Tiến sĩ Charlotte Martial cùng các cộng sự đã thực hiện một nghiên cứu, trong đó những người tình nguyện được dùng DMT hoặc giả dược rồi trả lời bảng câu hỏi về các trải nghiệm giống NDE, chẳng hạn cảm giác rời khỏi cơ thể hoặc nhìn thấy ánh sáng chói lòa.

Kết quả cho thấy những người dùng DMT mô tả các trải nghiệm rất giống với những người thực sự từng trải qua NDE.

Dựa trên kết quả này, Martial đưa ra giả thuyết rằng trong các tình huống đe dọa tính mạng, cơ thể con người có thể tự giải phóng một số phân tử nội sinh có cơ chế hoạt động tương tự DMT hoặc ketamine, và điều này có thể góp phần tạo nên các trải nghiệm cận tử.

Đối với nhiều nhà thần kinh học, trải nghiệm cận tử có thể tiết lộ ít hơn về thế giới siêu nhiên và nhiều 
hơn về cơ chế hoạt động phức tạp của bộ não. - Hình minh họa: Le.Blue

Có bằng chứng cho thấy còn điều gì hơn thế?

Mặc dù những nghiên cứu về thần kinh học ngày càng đem lại nhiều phát hiện thú vị, nhiều chuyên gia nghiên cứu trải nghiệm cận tử (NDE) vẫn không tin rằng các hiện tượng này có thể được giải thích hoàn toàn bằng sinh học.

Peter Fenwick, cho đến khi qua đời vào tháng 11 năm 2024, luôn cho rằng NDE phản ánh một điều gì đó sâu sắc hơn hoạt động của não bộ. Theo ông, những lời chứng của người từng trải qua NDE là bằng chứng cho thấy linh hồn con người có thể tồn tại vượt ra ngoài não bộ.

Giáo sư danh dự Janice Holden (Đại học North Texas), cựu Chủ tịch Hiệp hội Quốc tế Nghiên cứu Trải nghiệm Cận tử, cũng cho rằng việc quy tất cả hiện tượng NDE cho sự gia tăng serotonin hoặc các chất dẫn truyền thần kinh khác là quá đơn giản.

Theo bà, ngay cả khi người ta chứng minh được rằng các đợt tăng hoạt động điện trong não luôn xuất hiện cùng với NDE thì chúng vẫn không thể giải thích được những quá trình nhận thức rất phức tạp mà người trải nghiệm mô tả.

Bà đặc biệt nhấn mạnh đến hiện tượng gọi là "nhận thức đã được kiểm chứng" (verified perceptions): một số người trong trạng thái cận tử có thể kể chính xác những sự kiện xảy ra ở nơi khác mà họ không thể nhìn thấy bằng giác quan thông thường.

Ví dụ, bà dẫn lại một trường hợp được bác sĩ gây mê người Pháp Jean Jacques Charbonier ghi nhận, trong đó một bệnh nhân mô tả chính xác ca cắt cụt chân đang diễn ra ở phòng mổ kế bên. Theo bà, rất khó giải thích hiện tượng này chỉ bằng một đợt sóng gamma ngắn trong não.

Về phía các nhà thần kinh học, họ cho rằng những trường hợp như vậy vẫn chưa được kiểm chứng đủ chặt chẽ. Tuy nhiên, Charlotte Martial cũng thừa nhận rằng giả thuyết về ý thức phi cục bộ (non-local consciousness) vẫn chưa thể bị loại trừ và hiện đang được nhóm của bà nghiên cứu trong một số bệnh viện.

Có rất nhiều trường hợp trải nghiệm cận tử được ghi nhận. Và nhiều trường hợp vẫn tiếp tục làm các nhà khoa học bối rối và đặt ra những câu hỏi khó hiểu về bản chất của ý thức và sự sống. Hình minh họa: Le.Blue

Những thay đổi lâu dài sau NDE

Đối với Holden và nhiều nhà nghiên cứu khác, điều quan trọng hơn là tìm hiểu những tác động lâu dài của NDE đối với cuộc sống của người trải nghiệm.

Các nghiên cứu cho thấy phần lớn họ lưu giữ những ký ức rất rõ nét và cảm thấy mình đã thay đổi tận gốc sau biến cố đó, đặc biệt là thái độ đối với cái chết. Holden chia những thay đổi này thành bốn nhóm:

Tâm lý: bớt sợ chết, giảm coi trọng vật chất, quan tâm nhiều hơn đến người khác và môi trường. 

Tâm linh: tăng mạnh sự quan tâm đến các vấn đề thiêng liêng và ý nghĩa cuộc sống. 

Thể chất: thay đổi về chuyển hóa, cảm giác thèm ăn, nhu cầu ngủ và độ nhạy với thuốc, ánh sáng hoặc âm thanh. 

Xã hội: nhiều người thay đổi bạn bè, công việc, tổ chức mình tham gia; người đã kết hôn cũng có tỷ lệ ly hôn cao hơn vì những thay đổi sâu sắc trong giá trị sống. 

Cần hỗ trợ người từng trải qua NDE

Do NDE có ảnh hưởng tâm lý rất lớn, nhiều chuyên gia sức khỏe tâm thần cho rằng các bệnh nhân từng trải qua NDE cần được hỗ trợ tốt hơn sau khi hồi phục.

Năm 2021, hai chuyên gia Lilia Samoilo và Diane Corcoran cho rằng đang tồn tại một "khoảng trống trong chăm sóc y tế": nhiều bệnh nhân kể về NDE nhưng bị bác bỏ, không được tin tưởng hoặc bị chuyển sang điều trị tâm thần.

Theo họ, nếu bệnh nhân không được cung cấp thông tin về NDE thì những thắc mắc của họ sẽ không được giải đáp và họ có thể tiếp tục sống trong trạng thái bối rối về cảm xúc.

Điều này càng quan trọng vì ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy một số NDE không hề dễ chịu mà có thể bao gồm những hình ảnh đáng sợ như địa ngục hoặc cảm giác hoàn toàn không tồn tại.

Thực tế ảo giúp nghiên cứu NDE

Do không thể chủ động tạo ra một NDE thật, các nhà khoa học đã sử dụng công nghệ thực tế ảo để mô phỏng một số yếu tố của trải nghiệm này.

Trong một nghiên cứu tại Đại học Barcelona, 16 người tham gia được đưa vào một thế giới ảo, nơi nhân vật đại diện của họ "chết", trải qua cảm giác rời khỏi cơ thể, nhìn lại cuộc đời và đi qua đường hầm hướng về ánh sáng.

Sau trải nghiệm này, họ trở nên vị tha hơn, quan tâm nhiều hơn đến các vấn đề toàn cầu và ít coi trọng vật chất hơn. Một nghiên cứu khác cũng cho thấy trải nghiệm "thoát xác" trong thực tế ảo giúp giảm đáng kể nỗi sợ cái chết.

Các nhà nghiên cứu cho rằng cái chết có thể được xem là ví dụ cực đoan nhất của một "trải nghiệm mang tính chuyển hóa" (transformative experience).

Kết luận

Trong một trong những cuộc phỏng vấn cuối cùng trước khi qua đời năm 2024, Peter Fenwick bày tỏ niềm vui vì ngày càng có nhiều người sẵn sàng chia sẻ những trải nghiệm siêu việt mà họ có được khi cận kề cái chết.

Theo tác giả bài báo, sự cởi mở này sẽ giúp các nhà thần kinh học tiếp tục khám phá điều gì đang diễn ra trong não vào những thời khắc cuối đời. Tuy nhiên, cuộc tranh luận về việc liệu NDE có thể được giải thích hoàn toàn bằng các cơ chế sinh học hay không vẫn sẽ còn tiếp diễn.

Điều chắc chắn là, đối với những người từng trải qua NDE, những trải nghiệm ấy có sức mạnh biến đổi cuộc đời rất sâu sắc. Leanda Pringle cho biết sau trải nghiệm của mình, cuộc sống của bà đã thay đổi mãi mãi. Dù mất nhiều năm để hòa nhập lại với cuộc sống bình thường, bà vẫn tin rằng mình đã mang theo một phần của "thế giới bên kia" trở về.

Theo Christian Jarrett WHAT IS IT LIKE TO DIE? THE REASSURING SCIENCE OF NEAR-DEATH EXPERIENCES

------------------

Tiến sĩ Christian Jarrett là một nhà khoa học thần kinh nhận thức, tác giả nhiều công trình nghiên cứu khoa học. Ông là Tổng biên tập của Psyche, tạp chí đồng hành với Aeon, chuyên soi sáng thân phận con người qua lăng kính tâm lý học, triết học và nghệ thuật. Jarrett cũng là người sáng lập blog Research Digest của Hiệp hội Tâm lý học Anh (British Psychological Society) và là nhà báo biên chế đầu tiên của tạp chí The Psychologist do Hiệp hội này xuất bản. Ông là tác giả của các cuốn Great Myths of The Brain (Những huyền thoại lớn về bộ não) và Be Who You Want: Unlocking the Science of Personality Change (Hãy trở thành con người bạn mong muốn: Khám phá khoa học về sự thay đổi nhân cách).