Người Công giáo trong dịp cúng tất niên cuối năm Âm lịch

Mâm cỗ được bày biện chu đáo, hương khói nghi ngút, lời chúc tụng vang lên, rồi mọi người ngồi lại bên nhau, tổng kết một năm cũ, chia sẻ niềm vui nỗi buồn, và cầu mong một năm mới bình an, thịnh vượng. Đó là nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Việt, một truyền thống đã ăn sâu vào máu thịt, lưu truyền qua bao thế hệ. Dù nghèo hay giàu, dù vất vả hay sung túc, người Việt ta vẫn giữ thói quen này: cuối năm phải cúng, phải tạ ơn trời đất, thần linh, tổ tiên đã che chở, phù hộ cho một năm qua êm đẹp.

Theo tín ngưỡng dân gian, mỗi nơi ở, mỗi nơi làm việc đều có những vị thần canh giữ, những linh hồn âm phần âm thầm bảo vệ. Cuối năm là lúc con người quay về với lòng biết ơn sâu sắc nhất: tạ ơn vì đã được bình yên, vì đã vượt qua bao gian nan, vì còn được sống, được làm việc, được sum họp. Có nơi cúng đơn sơ chỉ vài món cơm canh, vài nén nhang; có nơi lại long trọng, mời thầy cúng, sư thầy về tụng kinh, thậm chí tổ chức tiệc tùng hoành tráng. Và thú vị thay, ở nhiều nơi, người ta còn nhờ chính những người Công giáo trong cộng đồng ấy xin lễ tạ ơn tại nhà thờ. Tất cả đều xuất phát từ một tâm tình chung: cầu xin ơn trên ban bình an, phù hộ cho năm mới.

Người Công giáo chúng ta sống giữa lòng cộng đồng ấy, không thể tách rời, cũng không nên tách rời. Chúng ta là một phần của làng xóm, của công ty, của đoàn thể. Khi mọi người mời gọi tham gia tất niên, chúng ta cũng được mời, cũng được mong đợi đóng góp, phụ giúp. Nhiều anh chị em Công giáo vẫn nhiệt tình góp tiền, góp sức dọn dẹp, chuẩn bị mâm cỗ, thậm chí đứng ra lo toan phần đông vui. Đó là điều tốt đẹp, vì Chúa dạy chúng ta phải yêu thương tha nhân, phải sống chan hòa, phải là muối men giữa đời.

Nhưng rồi, câu hỏi thường được đặt ra trong lòng nhiều người: “Mình là người Công giáo, chỉ được thờ phượng một Chúa duy nhất, là Đấng Tạo Hóa Trời Đất. Vậy tham gia cúng tất niên kiểu này có trái với đức tin không? Có được phép trực tiếp thắp hương, khấn vái các vị thần linh khác không?”

Giáo hội Công giáo Việt Nam đã suy tư rất sâu sắc về vấn đề hội nhập văn hóa, đặc biệt là lòng hiếu thảo với tổ tiên và các truyền thống dân gian. Từ Huấn thị Plane Compertum Est năm 1939 của Tòa Thánh, đến các thông cáo, quyết nghị của Hội đồng Giám mục Việt Nam qua các năm 1965 (Đà Lạt), 1974 (Nha Trang), và đặc biệt là Văn kiện Hướng dẫn Việc Tôn Kính Tổ Tiên được công bố năm 2019 (và tiếp tục được cập nhật, áp dụng), Giáo hội luôn khẳng định: Chúng ta được phép, thậm chí được khuyến khích, tham gia các nghi thức văn hóa dân tộc với tinh thần biết ơn, hiếu thảo, miễn là không rơi vào mê tín dị đoan, không thờ lạy các thần linh khác thay vì Thiên Chúa.

Cụ thể với lễ tất niên, Giáo hội không cấm người Công giáo tham gia, nhưng hướng dẫn rõ ràng: Không được trực tiếp chủ động cúng bái, khấn vái các thần linh, các vong linh theo kiểu cầu xin phù hộ như thần linh độc lập. Vì Chúa là Đấng Duy Nhất, là Chúa Tể Trời Đất, là nguồn mọi ơn lành. Người lương dân có thể gọi là “Trời”, “Ông Trời” – và trong lòng ta, đó chính là Thiên Chúa mà chúng ta thờ phượng. Nhưng chúng ta không được phép coi các vị thần khác là đối tượng thờ lạy ngang hàng.

Vậy chúng ta làm gì? Thái độ của người Công giáo nên là gì?

Trước hết, hãy hòa nhập với tình làng nghĩa xóm. Chúng ta vẫn đóng góp tiền bạc, công sức, thời gian để tổ chức tất niên. Chúng ta có thể phụ giúp dọn dẹp, bày biện mâm cỗ, ngồi chung bàn ăn uống, trò chuyện, chúc tụng nhau. Đó là cách thể hiện tình yêu thương, là cơ hội để tình đồng nghiệp, tình bạn bè, tình làng xóm thêm gắn bó. Cuối năm, ai cũng bận rộn, nhưng chính dịp này mới có cơ hội ngồi lại, tâm tình, chia sẻ, tha thứ những hiểu lầm nhỏ nhặt trong năm cũ. Là người Công giáo, chúng ta càng phải là người mang lại niềm vui, sự hòa thuận, chứ không phải đứng ngoài lề như “người dưng nước lã”.

Khi phần cúng bắt đầu, chúng ta có thể đứng tham dự với thái độ tôn trọng, nhưng không thắp hương, không khấn vái trực tiếp. Thay vào đó, trong lòng thầm cầu nguyện với Thiên Chúa: “Lạy Chúa, con tạ ơn Chúa vì một năm qua Chúa đã gìn giữ cộng đoàn này, gìn giữ nơi làm việc, nơi ở của con. Xin Chúa tiếp tục ban bình an cho mọi người trong năm mới.” Đó là cách chúng ta chuyển hướng mọi lời cầu xin về đúng Đấng xứng đáng nhận lấy.

Nhiều gia đình, nhiều nhóm Công giáo còn chọn cách đẹp hơn: tổ chức Thánh lễ tạ ơn tất niên ngay tại giáo xứ hoặc tại nhà chung. Chúng ta dâng lên Chúa lời cảm tạ vì một năm bình an, vì sức khỏe, vì công việc, vì gia đình, và xin Chúa tha thứ những lỗi lầm, những lúc chúng ta chưa sống tốt đạo đẹp đời. Thánh lễ ấy thường rất sốt sắng, vì nó xuất phát từ trái tim biết ơn thực sự.

Như Văn kiện Hướng dẫn Việc Tôn Kính Tổ Tiên của Hội đồng Giám mục Việt Nam nhấn mạnh trong phần kết: “Con đường hội nhập văn hóa bao giờ cũng đầy chông gai nhưng trước bất cứ khó khăn nào, Giáo Hội Việt Nam vẫn không bỏ cuộc hay dừng bước vì đức tin không trở nên văn hóa sẽ là đức tin không được đón nhận trọn vẹn, không được suy nghĩ thấu đáo và không được sống cách trung thành.” Chúng ta là người Công giáo Việt Nam, phải giữ gìn bản sắc dân tộc, phải trân trọng nét đẹp “biết ơn” và “biết tạ ơn” của cha ông. Nhưng đồng thời, phải sống đức tin cách trung thành, để đức tin ấy thấm sâu vào văn hóa, làm cho văn hóa Việt Nam thêm phong phú, thêm nhân bản.

Cuối năm âm lịch này, khi mọi người tất bật chuẩn bị tất niên, chúng ta hãy cầu nguyện nhiều hơn. Hãy xin Chúa cho chúng con biết sống chan hòa, biết yêu thương, biết làm chứng cho Chúa giữa lòng cộng đồng. Hãy tận dụng dịp này để giới thiệu Đức Kitô – Đấng là nguồn mọi bình an, là Chúa của mọi mùa xuân – với hàng xóm, bạn bè, đồng nghiệp. Một nụ cười chân thành, một lời chúc thật lòng, một cử chỉ quan tâm nhỏ bé, đôi khi lại là cách loan báo Tin Mừng hiệu quả nhất.

Nguyện xin Thiên Chúa, Đấng giàu lòng thương xót, luôn che chở và gìn giữ mỗi gia đình Kitô hữu chúng con trong hạnh phúc và bình an. Xin cho chúng con luôn thân thiện, khiêm tốn, và tràn đầy tình yêu, để dù ở đâu, trong bất cứ hoàn cảnh nào, chúng con vẫn là ánh sáng của Chúa giữa đời thường. Và khi xuân về, chúng ta không chỉ đón một năm mới theo lịch âm, mà còn đón một khởi đầu mới trong ân sủng Chúa.

Chúc anh chị em một mùa tất niên ấm áp, tràn đầy ơn Chúa, và một năm mới bình an, thịnh vượng trong tình yêu Thiên Chúa và tình người.

Lm. Anmai CSsR