Văn hóa Giáo dục Công giáo ở Việt Nam Thách thức và con đường phát triển bền vững

MC người Công giáo Tạ Biên Cương, trong ngày hành hương của giới Doanh nhân - Trí thức người Công giáo Hà Nội. 
Ảnh: TGP. Hà Nội​

Không tái tạo và duy trì được một nền văn hóa giáo dục Công giáo mạnh mẽ, đạo Công giáo ở Việt Nam sẽ khó phát triển mạnh mẽ và bền vững hơn. Ở thời điểm hiện tại, hiện tượng này được phản ánh rõ nét qua tình trạng thiếu hụt các sản phẩm văn hóa, học thuật và nghệ thuật mang dấu ấn Công giáo sâu sắc.

Cho đến nay, khi nhìn quanh các nhà sách Công giáo hoặc thử đọc sâu một chút, bất cứ ai cũng có thể nhận thấy một thực tế đáng báo động: có thể vẫn có đông đúc trí thức là người Công giáo, nhưng dường như lại có quá ít trí thức Công giáo đúng nghĩa.

Tương tự, trong thế giới nghệ thuật, có đông đúc nghệ sĩ là người Công giáo, nhưng ít người thực sự là nghệ sĩ Công giáo.

Phải chăng, đức tin Công giáo đã không còn là suối nguồn nuôi dưỡng đời sống trí thức và nghệ thuật, không còn là biểu hiện kết tinh của đời sống Công giáo?

Trước hết, cần làm rõ khái niệm "trí thức Công giáo" và "nghệ sĩ Công giáo" để hiểu rõ sự khác biệt so với "trí thức là người Công giáo" hay "nghệ sĩ là người Công giáo". Một trí thức là người Công giáo có thể là giáo sư, bác sĩ hay nhà nghiên cứu, họ giữ đức tin cá nhân nhưng hoạt động trí tuệ của họ không nhất thiết được soi sáng bởi giáo lý Công giáo. Ngược lại, trí thức Công giáo là những người sử dụng đức tin như một lăng kính để phân tích, phê phán và xây dựng kiến thức, tạo ra các tác phẩm học thuật mang giá trị Công giáo, như phân tích xã hội qua giáo huấn xã hội của Giáo hội.

Tương tự, nghệ sĩ Công giáo không chỉ là người theo đạo mà còn là những người để đức tin thấm nhuần vào sáng tạo, sản sinh ra các tác phẩm nghệ thuật phản ánh hành trình tâm linh, như tranh vẽ, âm nhạc hay văn học tôn vinh các giá trị Kitô giáo.

Cụ Giuse Nguyễn Đình Đầu, một trí thức người Công giáo nổi tiếng. Ảnh: CGvDT​

Ở Việt Nam, tình trạng thiếu hụt này là rõ ràng. Khi ghé thăm các nhà sách Công giáo như Nhà sách Đức Bà Hòa Bình hay các quầy sách tại các nhà thờ lớn ở Sài Gòn hoặc Hà Nội, chúng ta thường thấy chủ yếu là sách kinh thánh, sách cầu nguyện, tiểu sử thánh nhân hoặc sách giáo lý cơ bản. Ít có sách vở đi sâu vào cuộc sống đương đại, như phân tích kinh tế thị trường từ góc nhìn Công giáo, hay phê phán bất công xã hội dựa trên giáo huấn của các Giáo hoàng như Laudato Si' của Đức Phanxicô.

Trong học thuật, số lượng luận án, bài báo từ các đại chủng viện, tu viện, học viện Công giáo vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào thần học mà ít mở rộng sang khoa học xã hội, nhân văn.

Tình trạng tương tự cũng xảy ra trong lĩnh vực nghệ thuật. Việt Nam có nhiều nghệ sĩ Công giáo nổi tiếng, nhưng, số lượng nghệ sĩ đương đại thực sự để đức tin trở thành nguồn cảm hứng chính cho sáng tạo vẫn còn ít ỏi. Hầu hết các nghệ sĩ Công giáo tham gia vào dòng chảy nghệ thuật chung của xã hội, với tác phẩm mang tính thế tục, ít phản ánh chiều sâu tâm linh Công giáo.

Trong âm nhạc, ngoài một số ca khúc Giáng sinh hay Phục sinh, hiếm thấy các album hoặc buổi biểu diễn lớn lấy cảm hứng từ Kinh Thánh để khám phá chủ đề như tha thứ, hy vọng hay công lý.

Trong hội họa hay điêu khắc, các tác phẩm tôn giáo thường giới hạn trong nhà thờ, ít lan tỏa ra công chúng rộng rãi qua triển lãm hay bảo tàng. Điều này dẫn đến một khoảng trống: nghệ thuật Công giáo chưa trở thành biểu hiện kết tinh của đời sống đức tin, mà chỉ là phụ kiện trang trí cho các dịp lễ hội.

Đức Giám mục Phêrô Nguyễn Văn Khảm, Giám đốc HVCG, trao chứng chỉ tốt nghiệp cho một học viên tại Học viện Công giáo​

Vậy nguyên nhân của tình trạng này là gì? Phải chăng đức tin Công giáo đã không còn là suối nguồn nuôi dưỡng?

Thực tế, không phải đức tin mất đi sức sống, mà do nhiều yếu tố lịch sử và xã hội.

Trước hết, lịch sử Công giáo Việt Nam gắn liền với các cuộc bách hại và chiến tranh, khiến cộng đồng tập trung vào việc bảo tồn đức tin hơn là phát triển văn hóa. Sau năm 1975, trong bối cảnh xã hội chủ nghĩa, các hoạt động văn hóa Công giáo bị hạn chế, dẫn đến sự cô lập khỏi dòng chảy học thuật quốc tế.

Thứ hai, hệ thống giáo dục Công giáo ở Việt Nam còn yếu kém. Mặc dù có các trường Công giáo như học viện Lasan Mai Thôn hay các chủng viện, nhưng chương trình học thường nhấn mạnh giáo lý hơn là khuyến khích tư duy phê phán, sáng tạo từ góc nhìn Công giáo. Nhiều trí thức Công giáo được đào tạo ở nước ngoài, nhưng khi về nước, họ gặp khó khăn trong việc xuất bản hoặc lan tỏa ý tưởng do kiểm duyệt hoặc thiếu hỗ trợ tài chính.

Thứ ba, xã hội Việt Nam đang đô thị hóa nhanh chóng, với chủ nghĩa tiêu dùng và chủ nghĩa thế tục lan tỏa, khiến đức tin bị đẩy vào lĩnh vực cá nhân, không còn là nguồn cảm hứng cho đời sống công cộng. Cuối cùng, thiếu sự kết nối giữa Giáo hội và giới trí thức, nghệ sĩ. Giáo hội đôi khi tập trung vào mục vụ hơn là hỗ trợ sáng tạo văn hóa, dẫn đến tình trạng "đức tin không thấm vào văn hóa".​

Đức TGM Giuse Vũ Văn Thiên huấn dụ giới Doanh nhân - Trí thức người Công giáo thuộc TGP. Hà Nội. Ảnh: TGP. Hà Nội​

Hậu quả của việc thiếu nền văn hóa giáo dục Công giáo vững chắc là nghiêm trọng. Đạo Công giáo khó phát triển mạnh mẽ vì thiếu sức hút với giới trẻ và trí thức, những người tìm kiếm sự kết hợp giữa đức tin và lý trí. Không có sách vở, nghệ thuật mang dấu ấn Công giáo, cộng đồng dễ rơi vào tình trạng "đức tin nông cạn", chỉ dừng ở nghi thức mà thiếu chiều sâu văn hóa. Điều này làm giảm khả năng đối thoại với xã hội, khiến Công giáo bị coi là "ngoại lai" hoặc lạc hậu. Hơn nữa, trong bối cảnh toàn cầu hóa, nếu không phát triển văn hóa, Công giáo Việt Nam khó đóng góp vào kho tàng Công giáo thế giới, như các nước châu Âu với truyền thống học thuật Công giáo phong phú.

Để khắc phục, cần xây dựng nền văn hóa giáo dục Công giáo vững chắc qua các giải pháp cụ thể. Trước hết, Giáo hội nên đầu tư vào giáo dục, mở rộng các trường đại học Công giáo với chương trình học tích hợp đức tin và khoa học, khuyến khích nghiên cứu liên ngành. Ví dụ, thành lập các viện nghiên cứu Công giáo tập trung vào xã hội học, kinh tế học từ góc nhìn Kitô giáo.

Thứ hai, hỗ trợ xuất bản và lan tỏa sách vở, như thành lập quỹ hỗ trợ tác giả Công giáo viết về các vấn đề đương đại.

Thứ ba, thúc đẩy nghệ thuật qua các cuộc thi sáng tạo, triển lãm hoặc liên hoan nghệ thuật Công giáo, khuyến khích nghệ sĩ lấy cảm hứng từ đức tin. Cuối cùng, tăng cường đối thoại với xã hội, qua các hội thảo, diễn đàn nơi trí thức và nghệ sĩ Công giáo chia sẻ quan điểm, giúp đức tin trở lại là suối nguồn nuôi dưỡng.

Tóm lại, việc thiếu nền văn hóa giáo dục Công giáo vững chắc đang là thách thức lớn cho sự phát triển bền vững của đạo Công giáo ở Việt Nam. Không phải đức tin đã cạn kiệt, mà cần khơi dậy lại sức sống của nó qua văn hóa, học thuật và nghệ thuật. Bằng cách hành động quyết liệt, cộng đồng Công giáo có thể biến đức tin thành biểu hiện kết tinh, góp phần xây dựng một xã hội Việt Nam nhân văn hơn. Đây không chỉ là trách nhiệm của Giáo hội mà còn của mỗi tín hữu, để Công giáo ở Việt Nam thực sự "nhập thể" vào văn hóa dân tộc và thế giới

NGUYÊN HƯNG (Trích từ sổ tay nghệ thuật Công giáo)​

Nguồn: https://phailamgi.com/threads/van-hoa-giao-duc-cong-giao-o-viet-nam-thach-thuc-va-con-duong-phat-trien-ben-vung.5941/