Năm vị đắng – ngọt của cuộc đời

Thứ đắng nhứt trong đời là tủi nhục 

Làm tôi nhớ tới Hàn Tín của hơn 2000 năm trước. Hàn Tín khi còn trẻ rất nghèo, không có địa vị, thường bị người trong làng khinh rẻ. Theo Sử Ký, một kẻ đồ tể ngoài chợ từng thách ông: nếu gan thì hãy giết ta; còn nếu không dám thì hãy bò qua giữa hai chân ta.

Trước đám đông đang cười nhạo, Hàn Tín đã cúi xuống, bò qua háng người đó. Đó có lẽ là một trong những cảnh nhục nhã nổi tiếng nhất trong lịch sử Trung Hoa. 

Nhưng Hàn Tín không để một phút nhục nhã quyết định cả cuộc đời mình. Về sau, ông trở thành một trong những danh tướng kiệt xuất giúp Lưu Bang đánh bại Hạng Vũ và dựng nên nhà Hán. 

Bài học đáng suy nghĩ ở câu chuyện này là Hàn Tín biết mình đang sống cho điều gì lớn hơn sự xúc phạm của một phút. Có những nỗi nhục làm con người gục xuống. Nhưng cũng có những nỗi nhục, nếu chịu đựng được mà không để nó biến mình thành cay độc, lại trở thành một thứ sức mạnh. 

Vị đắng nhứt của đời, có lẽ là lúc người khác làm ta cảm thấy mình không còn giá trị. Và chiến thắng lớn nhứt đôi khi chỉ là không cho họ quyền quyết định giá trị của mình.

Thứ đẹp nhứt là tâm hồn

Ai cũng biết Mẹ Teresa. Bà người nhỏ bé, gầy gò, khuôn mặt đầy nếp nhăn, chắc chắn chẳng bao giờ lên bìa tạp chí thời trang. 

Nhưng khi bà cúi xuống ôm những người bị bệnh phong thối rữa ở Calcutta, ánh mắt và nụ cười của bà làm cả thế giới phải nghẹn ngào. 

Nhiều người từng gặp bà đều nói họ chưa từng thấy ai đẹp đến thế, dù bà ấy chẳng có chút nhan sắc nào theo tiêu chuẩn thường ngày.

Bài học ở đây là cái đẹp không nằm trên khuôn mặt của Mẹ Teresa; nó nằm trong cách bà nhìn một con người mà cả xã hội đã không còn muốn nhìn. Có lẽ vẻ đẹp cao nhứt của một con người xuất hiện khi đứng trước một người yếu thế hơn mình. Nhan sắc làm người khác ngoái nhìn trong vài giây, nhưng một tâm hồn đẹp có thể khiến người ta nhớ cả đời.

Thứ mệt mỏi nhứt là trái tim

Lev Tolstoy có gần như tất cả những gì người đời mong ước. Ông xuất thân giai cấp quí tộc, có điền trang, danh vọng và đã viết "Chiến tranh và Hoà bình" và Anna Karenina vang dội. 

Ấy vậy mà chính vào lúc đỉnh cao đó, Tolstoy rơi vào một cuộc khủng hoảng tinh thần sâu sắc. Trong "A Confession", ông kể rằng mình bắt đầu tự hỏi: Tôi sống để làm gì? Những thành tựu này rồi sẽ đi về đâu? Nếu cuối cùng tôi cũng chết, thì tất cả có nghĩa gì?

Một cơ thể có thể rất khoẻ mà tâm hồn vẫn kiệt sức. Người ta có thể đi bộ mười cây số mà không mệt, nhưng có những đêm chỉ nằm yên trên giường cũng cảm thấy không còn sức để bước sang ngày mai.

Bài học là có những mệt mỏi không cần nghỉ ngơi mà hết; chúng cần một ý nghĩa để sống, một người để sẻ chia, hoặc đôi khi chỉ cần một người chịu ngồi bên cạnh và nghe.

Thứ khiến ta say là tình người

Sau năm 1975, hàng trăm ngàn người Việt Nam vượt Biển Đông trên những chiếc ghe mong manh. Khoảng 400,000 người chết vì bão tố, đói khát, hải tặc hoặc vì tàu bè đi ngang mà không cứu.

Giữa thảm cảnh ấy có một người Đức tên là Rupert Neudeck. Ông vốn là một nhà báo. Năm 1979, trước những hình ảnh thuyền nhân Việt Nam chết trên biển, Neudeck không muốn chỉ viết bài hay chờ các chánh phủ hành động. Ông cùng một số người Đức mướn một chiếc tàu hàng, đặt tên là Cap Anamur, rồi đưa nó ra Biển Đông cứu người.

Trong những năm sau đó, Cap Anamur và tổ chức của Neudeck đã cứu hơn 11,000 thuyền nhân Việt Nam khỏi biển cả. 

Hãy thử tưởng tượng một người Việt đang lênh đênh giữa Biển Đông. Nước uống đã gần hết. Máy tàu có thể hỏng bất cứ lúc nào. Trước mặt không biết có bờ hay không. Sau lưng là quê hương đã bỏ lại.

Rồi một buổi sáng, từ đường chân trời xuất hiện một con tàu. Những người trên tàu ấy không cùng quốc tịch. Không cùng ngôn ngữ. Không quen biết. Họ chẳng nợ mình điều gì.

Nhưng họ chìa tay xuống. Có lẽ đó là một trong những khoảnh khắc người ta hiểu rõ nhất hai chữ tình người.

Rượu ngon làm người ta say một đêm, nhưng lòng tốt của một người xa lạ có thể làm ta say cả một đời.

Điều khó làm nhứt là sự kiên trì

Thomas Edison thường được gắn với câu chuyện rằng ông đã thất bại 6,000 hay 10,000 lần trước khi làm ra bóng đèn. Điều đáng nhớ ở đây là Edison đã sống nhiều năm với một vấn đề chưa có lời giải. 

Ông thử platinum. Không được. 

Thử giấy carbon hoá. Chưa được.

Thử cotton. Chưa đủ tốt.

Rồi tre và nhiều loại sợi thực vật khác.

Mỗi thí nghiệm thất bại thu hẹp thêm phạm vi của cái chưa biết. Cuối cùng, Edison và nhóm của ông tạo ra một hệ thống đèn điện có thể sử dụng trong thực tế.

Đó mới là ý nghĩa thật sự của kiên trì. Kiên trì không phải là lặp đi lặp lại một việc trong mù quáng. Kiên trì là thất bại, học được một điều, sửa cách làm, rồi thử lại.

Người ta thường ngưỡng mộ khoảnh khắc thành công, nhưng ít ai nhìn thấy hàng ngàn buổi sáng trước đó, khi chưa có gì bảo đảm rằng thành công sẽ đến, nhưng người ấy vẫn trở lại bàn làm việc.

Nhìn lại năm câu chuyện trên, tôi nghĩ đời người có những qui luật khá lạ:

(a) hiểu phẩm giá sau khi đã từng bị làm nhục;
(b) nhận ra vẻ đẹp khi gặp một người biết yêu thương những người không còn gì để cho; 
(c) hiểu sự bình an sau những ngày tâm hồn kiệt sức;
(d) hiểu tình người khi bàn tay chìa ra đến từ một người hoàn toàn xa lạ;
(e) hiểu giá trị của thành tựu khi biết nó được trả bằng bao nhiêu lần thất bại.

Chợt nhớ những câu của Nhạc sĩ Vũ Thành An: 

Có một lần mất mát, mới thương người đơn độc 
Có oằn mình đớn đau, mới hiểu được tình sâu 
Qua dầm dề mưa tuyết, mới vui ngày nắng về 
Có một thời khóc than, mới hiểu đời đá vàng.

Có lẽ bốn câu trên đã nói hết điều tôi muốn nói.

TS. Nguyễn Tuấn – NĂM VỊ ĐẮNG – NGỌT CỦA CUỘC ĐỜI