Dân số già hóa, người Công giáo Việt Nam thay đổi tư duy về phương cách báo hiếu cha mẹ

Tuổi thọ tăng, tỷ lệ sinh giảm đang làm gia tăng áp lực đối với “thế hệ sandwich” (“thế hệ kẹp”) — những người vừa phải chăm sóc cha mẹ, vừa nuôi dưỡng con cái.

Sau 15 năm dành dụm, ông Phaolô Nguyễn Vũ cuối cùng cũng mua được một mảnh đất nhỏ ở Huế.

Không giống như nhiều bậc cha mẹ Việt Nam cùng thế hệ, người cha Công giáo 46 tuổi có hai con này không xây nhà cho con cái.

Ông xây nhà cho chính mình và vợ.

“Chúng tôi không muốn trở thành gánh nặng cho các con”, Ông Vũ nói. Ban ngày, ông lái xe tải giao hàng, trong khi vợ ông kiếm thêm thu nhập bằng cách chăm sóc trẻ sơ sinh.

“Nếu chúng tôi chuẩn bị chu đáo cho tuổi già, các con có thể xây dựng cuộc sống riêng của chúng”, ông nói.

Hai vợ chồng đang tích lũy tiền cho tuổi hưu, mua bảo hiểm y tế và thiết kế một ngôi nhà mà sau này có thể tạo thêm thu nhập từ việc cho thuê.

Quyết định ấy có lẽ chỉ một thế hệ trước đây vẫn còn được xem là khác thường.

Trong nhiều thế kỷ, Huế — kinh đô của Việt Nam dưới triều Nguyễn cuối cùng (1802-1945) — là nơi tiêu biểu những lý tưởng gia đình theo Nho giáo, trong đó nhiều thế hệ thường sống chung dưới một mái nhà và con cái trưởng thành được kỳ vọng trực tiếp chăm sóc cha mẹ khi về già.

Truyền thống ấy vẫn được hết sức tôn trọng. Tuy nhiên, khi Việt Nam ngày càng già hóa, các gia đình đang âm thầm tìm kiếm những cách thức mới để sống những giá trị truyền thống ấy.

Thực tế xã hội đang thay đổi

“Đạo hiếu đang thay đổi, chứ không biến mất”, linh mục Giuse Nguyễn Minh Phước, Dòng Chúa Cứu Thế, người đã nhiều năm chuẩn bị cho các đôi bạn trẻ bước vào đời sống hôn nhân tại một thành phố miền Trung, nhận định.

“Trước đây, hiếu thảo có nghĩa là chăm sóc cha mẹ tại nhà”, cha Phước nói. “Ngày nay, hiếu thảo còn có nghĩa là cha mẹ chuẩn bị cho tuổi già vì yêu thương con cái.”

Theo vị linh mục, điều răn thứ tư không thay đổi. Điều thay đổi là thực tế xã hội trong đó người Công giáo cố gắng sống điều răn ấy.

Cha cho biết, các đôi vợ chồng trẻ vẫn mong muốn chăm sóc cha mẹ già, nhưng nhiều người đang chịu sức ép từ chi phí sinh hoạt ngày càng tăng, công việc bận rộn và tình trạng di cư khiến các thành viên trong gia đình sống cách xa nhau, cả trong nước lẫn ở nước ngoài.

“Chuẩn bị tài chính cho tuổi già không có nghĩa là từ bỏ niềm tin tưởng nơi con cái”, cha Phước nói. “Đó là cách giảm bớt gánh nặng cho chúng, để tình cảm gia đình không trở thành một nghĩa vụ nặng nề.”

Ông Nguyễn Vũ đã chứng kiến những áp lực kinh tế làm thay đổi đời sống gia đình như thế nào.

“Ngày nay, người ta bận rộn hơn và có ít thời gian hơn để chăm sóc cha mẹ già”, ông nói.

Dù vậy, ông và năm người anh chị em vẫn góp tiền hằng tháng để người mẹ 90 tuổi có thể tiếp tục sống tại ngôi nhà của bà với một người chăm sóc.

“Ở viện dưỡng lão, mẹ sẽ được chăm sóc y tế tốt hơn”, ông thừa nhận. “Nhưng mẹ sẽ không hạnh phúc hơn.”

Mỗi mùa hè, bà lại chờ mong các cháu trở về. Trong dịp Tết Nguyên đán và những ngày giỗ, các con và các cháu lại trở về, lấp đầy ngôi nhà cũ.

“Đó là những ngày mẹ trân quý nhất”, ông nói.

“Chúng tôi chỉ mong các con nhớ đến mình”

Bà Têrêxa Đỗ Thị Lành, 45 tuổi, cũng đang chuẩn bị cho tuổi già theo cách tương tự.

Vợ chồng bà đã hoàn tất phần mộ cho cha mẹ và hiện đang dành dụm để xây dựng phần mộ cho chính mình.

“Chúng tôi tin tưởng các con”, bà Lành nói. “Chúng tôi chuẩn bị cho tuổi già vì không muốn trở thành gánh nặng cho các con.”

Hai người con gái của bà đang làm việc tại Nhật Bản, nên bà hiểu rằng các con có thể không phải lúc nào cũng ở gần bên mình.

Tuy nhiên, bà Lành không khỏi băn khoăn lo lắng.

Bà nhớ đến những người họ hàng từng bán gần như tất cả tài sản để lo cho con trai sang nước ngoài làm việc, nhưng rồi cuối cùng lại bị bỏ mặc sau khi người con ổn định cuộc sống ở nước ngoài.

“Chúng tôi chỉ hy vọng các con sẽ nhớ đến mình”, bà nói. “Một chuyến về thăm hoặc một cuộc điện thoại là đủ.”

Dù có những lo lắng ấy, bà và các anh chị em vẫn không từ bỏ những truyền thống mà họ được thừa hưởng.

Sáu anh chị em của bà thay phiên nhau chăm sóc người mẹ 87 tuổi mỗi ngày. Bà cụ nhất quyết không rời khỏi ngôi nhà gia đình đã cũ kỹ, nơi bà đã sống phần lớn cuộc đời.

“Chúng tôi biết ơn vì mẹ vẫn còn ở bên chúng tôi”, bà Lành nói. “Chăm sóc mẹ là cách chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn.”

Những câu chuyện như thế ngày càng phổ biến khi Việt Nam bước vào một trong những quá trình chuyển đổi nhân khẩu học nhanh nhất châu Á.

Việt Nam hiện có gần 27 triệu người trong độ tuổi từ 40 đến 59, trong khi mỗi năm có khoảng 700.000 người gia nhập nhóm dân số cao tuổi. Tuổi thọ tăng và tỷ lệ sinh giảm đang tạo thêm áp lực lên “thế hệ sandwich” (“bánh mì kẹp”) — những người phải cùng lúc chăm sóc cha mẹ và con cái.

Tuổi già không phụ thuộc vào con cái

Theo cha Phước, thực tế này đòi hỏi sự thích nghi thay vì nuối tiếc.

“Ở nông thôn, nhiều thế hệ vẫn thường sống chung với nhau”, cha nói. “Nhưng tại các thành phố, điều đó ngày càng khó khăn. Tuy nhiên, sống xa nhau không có nghĩa là yêu thương ít đi.”

Cha cho biết, nhiều giáo xứ đang giúp những người Công giáo cao tuổi duy trì sự gắn kết thông qua các hội đoàn giáo dân, tổ chức những chuyến thăm thường xuyên, cầu nguyện và hỗ trợ những nhu cầu thiết thực.

Ông Lê Xuân, người làm việc tại một trung tâm công lập ở Huế dành cho người cao tuổi bị bỏ rơi và trẻ em mồ côi, đã chứng kiến những hậu quả khi các mối liên hệ gia đình bị đứt gãy.

“Những người buồn tủi nhất không phải là những người có con cái không thể chăm sóc họ”, ông nói. “Mà là những người mà con cái không bao giờ đoái hoài đến họ.”

“Điều họ mong muốn nhất trước khi qua đời là được nhìn thấy gia đình mình một lần nữa.”

Cụ Đoàn Thị Mường, 88 tuổi, hiểu rất rõ cảm giác ấy.

Sống một mình trong khi các con làm việc ở nơi khác, cụ khẳng định mình không mong các con phải chăm sóc mình mỗi ngày.

“Tôi thích sống trong chính ngôi nhà của mình”, cụ nói. “Tôi chỉ mong các con trở về thăm.”

Có lẽ đó chính là cách đạo hiếu đang được định hình lại tại Việt Nam.

Không phải bằng cách từ bỏ những giá trị truyền thống, mà bằng cách cho phép những giá trị ấy được thể hiện qua những hình thức mới.

Ông Nguyễn Vũ đang chuẩn bị để tuổi già mà không phải phụ thuộc vào các con. Dù vậy, mỗi dịp Tết và ngày giỗ trong gia đình, ông vẫn cùng gia đình trở về ngôi nhà của mẹ.

“Mẹ tôi hạnh phúc nhất khi mọi người đoàn tụ”, ông nói.

Nguồn: Ucanews, August 07, 2026 06:44 AM GMT - As Vietnam ages, Catholics rethink how they honor their parents