Giáo hội Công giáo đón nhận việc niệm hương, bái nhang như thế nào?

Khi các linh mục Dòng Tên, như Matteo Ricci hay Alexandre de Rhodes, đến Trung Hoa và Việt Nam vào cuối thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, các ngài tìm hiểu về văn hóa Á Đông và thấy rằng việc thắp nhang và vái lạy tổ tiên là nghi lễ dân sự mang nét đẹp thuần túy đạo hiếu chứ không phải là mê tín dị đoan. Các nhà truyền giáo Dòng Tên cho phép người bản địa sau khi theo Công giáo vẫn được tiếp tục giữ các truyền thống này. Về mặt ngôn ngữ, họ dùng các từ có sẵn trong văn hóa Trung Hoa như Thiên (Tiān) hoặc Thượng đế (Shàngdì) để dịch chữ "Thiên Chúa" (God).

Trong khi đó, các tu sĩ Dòng Đa Minh và Phanxicô (đến sau) kịch liệt phản đối cách làm trên. Họ cho rằng các nghi lễ bái lạy, dâng hoa trái trước bài vị tổ tiên là hành vi thờ ngẫu tượng và mê tín dị đoan, không thể dung hòa với Kitô giáo.

Họ cáo buộc Dòng Tên là đang "pha loãng" đức tin, thỏa hiệp với tà giáo và cho phép các tín hữu phạm tội bất kính với Chúa. Họ yêu cầu các tín hữu phải từ bỏ hoàn toàn các tập tục này và gửi thư tố cáo việc làm của Dòng Tên lên Tòa Thánh Rôma.

Điều này dẫn đến một cuộc tranh luận trong Giáo hội Công giáo, gọi là Cuộc tranh luận Nghi lễ Trung Hoa (The Chinese Rites Controversy) diễn ra vô cùng gay gắt vào thế kỷ XVII và XVIII.

Cuộc tranh luận kéo dài hơn một thế kỷ với những quyết định đảo chiều liên tục từ các đời Giáo hoàng:

- Giai đoạn đầu (1645 – 1656): Dựa trên báo cáo của Dòng Đa Minh, Tòa Thánh ra lệnh cấm các nghi lễ Trung Hoa vào năm 1645. Tuy nhiên, sau khi Dòng Tên cử đại diện về Rôma giải trình lại bối cảnh văn hóa phương Đông, Đức Giáo hoàng Alexandre VII đã gỡ bỏ lệnh cấm vào năm 1656.

Tuy nhiên, cuộc tranh luận vẫn chưa kết thúc. Vào năm 1700, khi mâu thuẫn lên đỉnh điểm, Dòng Tên đã thỉnh ý Hoàng đế Khang Hy của nhà Thanh. Khang Hy chính thức xác nhận bằng văn bản rằng thờ tổ tiên chỉ là để tỏ lòng biết ơn, không hề cầu xin thần lực.

- Lệnh cấm mang tính định đoạt (1704 – 1742): Bất chấp khẳng định của Hoàng đế, Đức Giáo hoàng Clêmentê XI năm 1704 (và định đoạt bằng Sắc lệnh “Ex illa die” năm 1715) đã chính thức phủ quyết Dòng Tên, cấm triệt để các nghi lễ Á Đông và cấm dùng từ Thiên/Thượng đế. Năm 1742, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XIV yêu cầu tất cả các nhà truyền giáo sang phương Đông phải tuyên thệ không bao giờ được tranh luận về vấn đề này nữa.

Tại Việt Nam, hành động này vô tình đẩy người Công giáo vào thế "bất hiếu" trong mắt xã hội phong kiến, dẫn đến những hiểu lầm nghiêm trọng giữa đạo và đời. Tuy nhiên, các giáo sĩ tại Việt Nam có sự linh hoạt ngầm. Dù bề ngoài phải tuân thủ nghiêm ngặt sắc lệnh nghiêm khắc từ Rôma, họ vẫn tìm cách dung hòa bằng cách hướng dẫn giáo dân chuyển đổi "bài vị" thành "văn bia tưởng niệm", thay thế việc cúng bái bằng các giờ cầu nguyện, đọc kinh giỗ để giữ vẹn tròn chữ Hiếu mà không vi phạm giáo lý.

Mãi đến năm 1939, nghĩa là phải trải qua 3 thế kỷ, Đức Giáo hoàng Piô XII mới chính thức hủy bỏ lệnh cấm, công nhận các nghi lễ tôn kính tổ tiên của người Á Đông là nghi thức dân sự hợp pháp đối với người Công giáo.

Bước ngoặt cởi trói là Huấn thị Plane Compertum Est (1939).

Đầu thế kỷ XX, Vatican nhìn nhận lại vấn đề dưới góc độ nhân chủng và văn hóa. Giáo hội hiểu rằng thắp nhang và bái lạy tổ tiên tại Á Đông chỉ là nghi thức xã hội đại diện cho lòng hiếu thảo và tri ân, chứ không phải xem người chết là thần linh. 

Ngày 8/12/1939: Bộ Truyền giáo Tòa Thánh ban hành Huấn thị Plane Compertum Est. Văn kiện này chính thức cho phép các Kitô hữu Đông Á được thực hiện các cử chỉ tôn kính trước bài vị hoặc di ảnh người quá cố, bao gồm cả việc cúi đầu và thắp nhang.

Công đồng Vaticanô II (1962-1965) sau đó đã mang đến một luồng gió mới về Hội nhập văn hóa (Inculturation). Giáo hội khẳng định tôn trọng bản sắc, phong tục tập quán lành mạnh của các dân tộc và không bắt buộc đức tin Kitô giáo phải rập khuôn theo văn hóa phương Tây. 

Ngày 20/10/1964, Bộ Truyền giáo chấp thuận lời thỉnh cầu Hội Đồng Giám Mục Việt Nam xin áp dụng Huấn thị Plane Compertum Est cho phép thực hiện các nghi thức cổ truyền và văn hóa của dân tộc Việt Nam trong việc biểu lộ lòng hiếu thảo tôn kính đối với tổ tiên và các bậc anh hùng liệt sĩ.

Hội đồng Giám mục Việt Nam đã cụ thể hóa tinh thần hội nhập này qua các văn kiện lịch sử:

- Thông cáo Quy Nhơn (1965): Thông cáo về việc Tôn kính Tổ tiên do Hội đồng Giám mục Việt Nam ban hành ngày 14 tháng 6 năm 1965. Văn kiện này được các Giám mục thảo luận, biểu quyết tại Nha Trang và ký ban hành tại Quy Nhơn trong kỳ hội nghị thường niên, đánh dấu bước ngoặt lịch sử chấm dứt hoàn toàn những tranh cãi thế kỷ về cuộc "Tranh luận Nghi lễ Trung Hoa" tại Việt Nam.

Thông cáo này chính thức cho phép người Công giáo Việt Nam thắp nhang, nến, dâng hoa trái trên bàn thờ gia tiên và vái lạy trước linh cữu người quá cố để tỏ lòng hiếu kính. 

- Quyết nghị Nha Trang (1974): Để hướng dẫn giáo dân cách cụ thể việc tôn kính ông bà tổ tiên, các Giám mục Miền Nam, trong phiên họp ngày 14/11/1974, tại Nha Trang, đã đưa ra “Quyết nghị về Lễ nghi tôn kính Ông Bà Tổ Tiên” gồm 6 điểm.

Quyết nghị này cho phép lập bàn thờ gia tiên trong nhà người Công giáo (thường đặt dưới bàn thờ Chúa) và khuyến khích gìn giữ ngày giỗ chạp theo phong tục truyền thống.

Trong phụng vụ Công giáo, được phép bái nhang thay cho xông hương, và đây là một thực hành quen thuộc ngày nay, đặc biệt trong các thánh lễ Chúa Nhật, lễ trọng hoặc các dịp đặc biệt như lễ an táng, lễ cưới…

Đến tháng 10/2019, Hội đồng Giám mục Việt Nam chính thức ban hành "Văn kiện hướng dẫn việc tôn kính tổ tiên" nhằm chuẩn hóa các nghi thức. Giáo hội vạch rõ ranh giới rất khoa học giữa Đạo hiếu văn hóa và Mê tín dị đoan.

Ngày nay, làn khói nhang (hương) không chỉ xuất hiện trên bàn thờ tổ tiên tại các gia đình Công giáo mà còn được đưa vào sâu trong Phụng vụ của nhà thờ (xông hương bái nhang trước Bàn thờ Chúa, linh cữu..). Nén hương giờ đây vừa mang hồn cốt văn hóa Việt, vừa là biểu trưng cho lời cầu nguyện thiêng liêng bay lên trước tòa Thiên Chúa.

TÓM LẠI: Giáo hội Công giáo ngày nay, từ Công đồng Vaticanô II, không còn đóng khung trong văn hóa phương Tây, mà mở ra con đường hội nhập với những điều tốt đẹp từ các nền văn hóa khác trên thế giới.

Cũng từ sau Công đồng Vaticanô II, với Sắc lệnh Nostra Aetate (1965), Giáo hội Công giáo đã hoàn toàn lột xác khi thay đổi cách nhìn về các tôn giáo khác.Văn kiện khẳng định Giáo hội không gạt bỏ những gì chân thật và thánh thiện ở các tôn giáo khác; đồng thời nhìn nhận các giá trị tâm linh, đạo đức và văn hóa mà những tôn giáo ấy mang lại cho nhân loại. Giáo hội khởi xướng tinh thần đối thoại liên tôn, xem việc gặp gỡ, cảm thông và hợp tác với tín đồ các tôn giáo khác (Phật giáo, Hồi giáo...) là một phần trong sứ mạng chung phục vụ con người và xã hội (xem thêm: https://hdgmvietnam.com/chi-tiet/doi-thoai-lien-ton-trong-giao-huan-cua-giao-hoi-tu-cong-dong-vatican-ii-44316).

Lê Văn Hùng HT69