Matthêu Nguyễn Vinh Sơn, một đạo diễn tài hoa và một nhân cách lớn

Có cảm giác anh Matthêu là một tượng đài trong làng điện ảnh Việt Nam và trong lòng mọi người. Rất nhiều đồng nghiệp và học trò đã sử dụng cụm từ “một nhân cách lớn” khi nói về anh.

Đã có quá nhiều người nói về anh dưới nhiều khía cạnh, gần như quá đủ, nên tôi định không nói gì thêm nữa. 

Tuy nhiên, khi nghĩ về cuộc đời anh, ẩn chứa bên dưới những thành công về sự nghiệp và nhân cách của anh mà nhiều người đã đề cập, có những điều ít ai biết. Nếu rọi xuống tầng sâu bên dưới, nền tảng đời sống của anh, tôi nghĩ có nhiều điều chúng ta cần học hỏi, học hỏi để làm người theo đúng nghĩa của nó trong hành trình nhân thế. Vì thế tôi ghi vội mấy điều, dĩ nhiên là dưới một góc độ khác.

Có những người thành công không phải vì tài năng, nhưng vì may mắn gặp được thiên thời địa lợi. Có những người thành công vì sinh ra vốn đã ở cách xa phía trước vạch xuất phát, gần đích đến. Tuy nhiên cũng có những người thành công, dù gặp hoàn cảnh không thuận lợi, vì biết xây dựng cuộc đời mình trên nền tảng bằng đá vững chắc. Anh Vinh Sơn thuộc loại người thứ ba này. Anh đã gặt hái nhiều thành công ở đỉnh cao khi khởi đầu sự nghiệp với con số 0 tròn trĩnh.

Xuất thân từ một gia đình đạo đức nổi tiếng, cùng làng Trí Bưu với tôi. Năm 1963, anh vào tu học tại Tiểu Chủng viện Hoan Thiện Huế. Tôi thuộc lứa đàn em nhưng có được 2 năm sống chung cùng anh. Anh may mắn được thụ giáo với người Thầy nổi tiếng, nay là Đấng Đáng kính Đức HY PX Nguyễn Văn Thuận, từ năm 1963 đến 1967, khi ngài rời chủng viện đi nhậm chức Giám mục Nha Trang. Cha Giám đốc Nguyễn Văn Thuận là người có trí thông minh và tầm nhìn vượt thời gian, đã thổi một luồng khí mới, có tính cải cách, đặt nặng việc đào tạo trưởng thành nhân bản cho các linh mục tương lai. Vì vậy anh Nguyễn Vinh Sơn là người được hấp thụ một nền giáo dục vừa đạo đức, nhưng cũng vừa mang tính nhân bản, giúp anh sớm trưởng thành về nhiều phương diện. Dấu ấn của người Thầy và đường lối đào tạo này có ảnh hưởng rất sâu đậm nơi anh trong suốt cuộc đời. Anh không trở thành linh mục. Đó không phải là một thất bại. Điều đó chỉ làm rõ một điều: Thiên Chúa muốn sử dụng tài năng của anh cho một mục đích khác.

Mỗi lần về thăm Quảng Thuận (Ninh Thuận), anh đều gọi điện kêu tôi đi uống cà phê. Tôi biết việc anh nổi tiếng, được phong tặng danh hiệu nghệ sĩ ưu tú, đã khiến anh phải nhận không ít lời dèm pha, thậm chí chửi rủa nơi một số người quen biết. Khi tôi hỏi anh nghĩ sao về vấn đề này, anh chỉ cười, khuôn mặt bình thản, không hề có chút oán hận hay phân bua, chỉ tế nhị lái qua chuyện khác, thường là những chuyện tiếu lâm. Anh rất thích nghe và kể chuyện tiếu lâm. Chưa bao giờ nghe anh trách cứ ai. Đức HY PX Nguyễn Văn Thuận là một mẫu người như thế. Anh đã học hỏi và sống như thế, noi gương người Thầy của mình mà anh rất mến mộ. Có lần anh ngỏ ý với tôi ao ước đến Rôma tham dự nghi lễ tuyên phong Chân phước cho Đấng Đáng kính PX Nguyễn Văn Thuận.

Cuộc đời anh được xây dựng trên một nền tảng chắc chắn, vừa đạo đức, vừa nhân bản. Nhân cách và đạo đức đó được thừa hưởng từ nền tảng gia đình, được đào tạo từ chủng viện… là nhân tố giúp anh thành công trên đường đời. Con người anh không hề thay đổi khi hàn vi cũng như khi ở đỉnh cao sự nghiệp, vẫn chân chất, bình dị, cảm thông, điềm đạm, tinh tế, lắng nghe, tận tụy và chỉnh chu trong mọi công việc, đặc biệt là tinh thần lạc quan, vui vẻ…

Anh đã trải qua thời tuổi trẻ trong cảnh hàn vi, bất hạnh. Năm 1972, gia đình anh chạy loạn từ Quảng Trị vào cư ngụ tại Hạnh Trí (Ninh Thuận), cùng thôn với gia đình tôi. Thân phụ anh là ông Nguyễn Văn Nghiêm (quen gọi là Thầy Nghiêm, đã từng tu học tại TCV An Ninh, Cửa Tùng) là người phụ tá rất đắc lực cho cha Giuse Đỗ Bá Ái khai sinh và xây dựng vùng đất Quảng Thuận tại Ninh Thuận. Năm 1975, Thầy Nghiêm phải đi học tập cải tạo, nhà đông con, mấy anh em ruột phải rời Giáo xứ Hạnh Trí kéo nhau về Đồng Tháp mưu sinh và đùm bọc nhau, đến mẹ mất cũng không về thăm được… Khi tình hình đất nước có nhiều thay đổi, anh em lại kéo nhau về Sài Gòn. Tôi còn nhớ lần ghé nhà anh, căn nhà nhỏ bé ở gần Chợ Cây Thị, Gò Vấp, lúc đó anh chưa học làm đạo diễn. Anh kể tôi nghe công việc của anh lúc này là đẩy xe bán bong bóng, mía cho trẻ em trên các nẻo đường… Anh hỏi tôi có cách gì để có thể làm công việc hợp pháp mà có thể có nhiều tiền hơn để lo cho các em… Sau này, anh kể tôi nghe việc anh được nhận vào học trường Điện ảnh được coi là một phép lạ, với một người bị gắn mác “ngụy quyền” thời ấy, chỉ có thể giải thích đó là sự quan phòng của Thiên Chúa; nhờ đó mà các em của anh sau này như Trinh Hoan, Minh Cao đã có cơ hội nối gót anh mình trong lãnh vực này. Anh nói dù trong hoàn cảnh bi đát nhất thì Thiên Chúa luôn mở cho mình một con đường.

Anh làm phim với một trái tim đa cảm và lòng trắc ẩn sâu xa. Phim của anh không sử dụng những ngôn từ đao to búa lớn, nhưng dùng những chi tiết được sàng lọc cách tinh tế để khắc họa nét hiện thực đượm chất thơ: sự nghiệt ngã của chiến tranh đối với những trẻ em trong “Tuổi Thơ Dữ Dội”, nghĩa khí và lòng yêu thương đùm bọc của người dân Nam bộ chân chất trong “Đất Phương Nam”, hay thân phận và bi kịch hy sinh thầm lặng của người phụ nữ Việt Nam trong phim “Trăng Nơi Đáy Giếng”. Tất cả những phim anh thực hiện đều tập trung vào tính hiện thực nhân văn, qua từng lát cắt của những phận người, rất dễ dẫn người xem đến sự thấu cảm và rung động con tim. Những nhân vật nơi tác phẩm của anh mang chất người nguyên sơ thuần khiết tốt đẹp được Tạo hóa dựng nên, nhưng đang bị đè bẹp bởi những tác động của xã hội. Điều này khiến tôi liên tưởng đến các triều đại Giáo hoàng từ thời Đức Lêô XIII với “Rerum Novarum” đến Đức Lêô XIV hiện nay với “Magnifica Humanitas”, đã liên tục phát hành hàng chục Thông điệp định hình cho Học thuyết Xã hội Công giáo kêu gọi bảo vệ con người trước những tác động tiêu cực của các cuộc cách mạng công nghệ từ thời 1.0 đến thời 5.0, kỷ nguyên của AI.

Anh nói với tôi anh luôn thẳng thừng từ chối những lời mời làm phim chạy theo thị hiếu và lợi nhuận. Phim của anh luôn phản ảnh chính con người anh, một lý trí và một con tim không bị biến đổi bởi thói đời, chỉ bị khuất phục bởi nét Chân Thiện Mỹ nơi những con người mà anh gặp gỡ, nơi những nhân vật mà anh xây dựng. Đó chính là nền tảng vững chắc của “nhân cách lớn” nơi anh, một nền tảng mà anh đã được xây dựng từ thời còn trong chủng viện.

Khoảng hơn 10 năm nay, khi không còn hoạt động trong lĩnh vực điện ảnh, rất nhiều tờ báo, nhiều đồng nghiệp trong những ngày qua đều chung nhận xét anh “khá kín tiếng”, không còn xuất hiện trong các sự kiện, khép lại các mối tương quan với giới điện ảnh mà anh từng gắn bó mấy chục năm. Thật ra, thời gian này anh bắt đầu dành toàn bộ thời gian của mình cho các sinh hoạt trong Gia đình Cựu Chủng sinh Huế, trước đây là chỉ một phần do bận rộn công việc nghề nghiệp, để gặp gỡ những bạn bè cùng lớp, cùng trường thời ở chủng viện, tìm lại tình huynh đệ và những ký ức tốt đẹp thời niên thiếu đã ảnh hưởng rất lớn, đã định hình cho cuộc đời của anh.

Trong Gia đình Cựu Chủng sinh Huế, anh là người được hầu hết anh em yêu mến. Anh tham gia tất cả các sinh hoạt của trường và lớp cách năng nỗ và nhiệt thành. Anh là nhân vật cốt cán của lớp Hoan Thiện 63-64 từ nhiều năm nay. Những năm gần đây, đã có 14 lần Hội ngộ của lớp Hoan Thiện 63-64, hình như không lần nào cặp đôi Vinh Sơn-Năm Nhẫn không có mặt. Những lần anh chị em Cựu Chủng sinh Huế Phía Nam lạc quyên, từ năm 2015 (anh em gọi đùa là nhóm cái bang) tại các nhà thờ ở Sài Gòn giúp xây dựng Đại Chủng viện Huế, anh là thành viên thường trực. Hình ảnh người đàn ông râu tóc bạc phơ ôm oi đứng một góc ở sân các nhà thờ tại TGP Sài Gòn để xin tiền, trên môi luôn nở nụ cười, có lẽ ít ai biết đó là một nghệ sĩ nổi tiếng, bậc thầy trong làng điện ảnh Việt Nam.

Nếu cuộc đời là con đường thẳng mà ta chỉ biết đi tới để hoàn thành hành trình nhân thế, có thể nó sẽ dẫn ta tới miền vô định mà ta không hề mong muốn. Nơi anh Vinh Sơn, hành trình nhân thế không phải là một đường thẳng, đó là một vòng tròn, nơi điểm kết thúc cũng chính là điểm khởi đầu. Điểm khởi đầu cuộc đời anh là chủng viện, điểm kết thúc cuộc đời của anh chính là những vòng tay bạn bè, những người đã sát cánh với anh ở điểm khởi đầu. Đó là vòng tròn cuộc đời của anh, vòng tròn này nói lên sự viên mãn của cuộc đời.

Những ngày anh lâm bệnh nặng, hầu như không ai trong số các đồng nghiệp của anh hay biết, vì anh không muốn. Nhưng anh em trong Gia đình Cựu Chủng sinh Huế thì biết rất rõ, vì được anh cho biết. Anh em khắp nơi dõi theo từng ngày về tình hình sức khỏe của anh. Anh em tại Sài Gòn cũng đã ghé thăm anh. Nhưng điều ít ai ngờ là anh ra đi nhanh như thế!

Vòng tròn hành trình nhân thế của anh đã khép lại cách viên mãn. Sáng ngày 23/10/2026, vào lúc 8g, cha Giuse Hồ Thứ lớp Hoan Thiện 71, quản xứ Giáo xứ Nhân Hòa, và khá đông anh em Cựu Chủng sinh Huế các lớp từ An Ninh, Phú Xuân và Hoan Thiện đã đến tham dự nghi thức Tẫn liệm tại Nhà quàn Giáo xứ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp (Nhà thờ Kỳ Đồng), số 129 Bà Huyện Thanh Quan. Cha FX Trần Vương Quốc Minh, cháu của anh Nguyễn Vinh Sơn, từ Giáo xứ Sáo Cát (Tgp Huế) đã nhanh chóng bay vào và chủ sự nghi thức. 

13g45 ngày 24/10, cha FX Phan Chiếm lớp Hoan Thiện 69 đã chủ sự giờ kinh cầu nguyện với sự hiện đông đảo của anh chị em Cựu Chủng sinh Huế bên linh cửu anh. Giờ kinh của lớp Hoan Thiện 63-64 sẽ được tổ chức vào lúc 16g ngày 25/10. Ngày 26/10, thánh lễ an táng tại nhà thờ Đức Mẹ Hằng Cứu Giúp vào lúc 05g sẽ có đông đảo quý cha và anh em hiện diện để tiễn đưa anh đến nơi an nghỉ cuối cùng, chờ ngày phục sinh.

Tạm biệt anh Matthêu Nguyễn Vinh Sơn, người đã sống trọn cuộc đời trung thành với đức tin, người được nhiều anh em yêu mến. Requiescat in pace. Hẹn gặp anh trên Thiên quốc.

Lê Văn Hùng HT69